Konstatacija koja je odavno postala jedno od opštih mesta ovdašnjeg pozorišnog života, a odnosi se na sudbinu dramskih tekstova nagrađenih na Sterijinom pozorju, zvuči poput rigidne presude: blagoslov žirija Festivala u isti mah je označavao i izricanje surovog prokletstva koje se redovno zlokobno nadvija nad nagrađeni komad. Laureati, tačnije njihovi nagrađeni tekstovi, po pravilu premijerno odigrani u jakim podelama i na scenama moćnih teatara, propušteni kroz prizmu (najčešće) ozbiljnih kritičarskih i teatroloških ocena, datih već na festivalskim okruglim stolovima, ali i analizirani na način koji uobičajeno prati značajna praizvođenja i važne premijere, te napokon, publikovani u stručnim i inim časopisima kao i odgovorajućoj ediciji samog Sterijinog pozorja - dobijaju status "nedodirljivih" i, kako bi to rekao Jan Kot, pišući o Šekspirovom Kralju Liru, nalik su veličanstvenoj planini kojoj se svi dive, svi je neizmero uvažavaju, ali koju retko ko ima smelosti da pohodi.
I zaista, prelistavajući popis nagrađenih dramskih tekstova u svim kategorijama koje je tokom svoje četrdesetdevetogodišnje istorije, dosad, posredstvom mnogobrojnih žirija, verifikovalo Sterijino pozorje - počev od glavne nagrade, namenjene dramskim tekstovima, preko priznanja za najbolju komediju (Nagrada Sterijinog grada Vršca), pa do priznanja za dramatizaciju i adaptaciju - te upoređujući naslove sa tih spiskova s repertoarima koje su docnije realizovala naša pozorišta, nije teško uočiti pravilnost: mahom hvaljeni komadi, najčešće tretirani kao svojevrsni reper za procenu (vrhunskih) dometa domaće dramske literature, ne retko, posredstvom vrsnih prevodilaca, s mnogo valjane argumentacije nuđeni inostranim teatarskim stvaraocima kao neka vrsta naše pozorišne lične karte, od koje se s razlogom očekuje da nas reprezentuje u svetu, tužno su završavali na policama u kancelarijama upravnika i dramaturga, u pozorišnim arhivama i bibliotekama, premda se dešavalo da posluže i kao provokativni literarni predložak na osnovu kojih su ambiciozni studenti režije ili glume pravili ispitne vežbe i predstave.
Istoričari pozorišne umetnosti, teatrolozi, kustosi naša dva muzeja pozorišne umetnosti, kao i dokumentaristi iz samog Pozorja, lako će ustanoviti koliko je tačno vremena moralo da protekne od Sterijinih pozorja na kojima su pojedine drame dobile priznanja, do časa kada su vaskrsavale na repertoarima drugih teatara, ali već i letimično prelistavanje objavljenih repertoara ovdašnjih pozorišta i almanaha sa spiskovima igranih predstava, potvrđuju da izvestan broj nagrađenih komada nikada više nije doživeo "milost (scenskog) uobličenja", no i da lavovski deo tih tekstova niko nije imao kuraži da stavi na repertoar ili ih režira.
Logika na osnovu koje su nagrađene drame bivale zaboravljane i repertoarski zaobiđene sasvim je jednostavna i uslovljena je opravdanom bojazni teatarskih uprava, baš kao i samih reditelja, da se hvataju u koštac s delima koja su najčešće već bivala pretočena u uistinu markantne scenske rezultate. No, taj aspekt sudbine laureata Sterijinog pozorja za tekst savremene drame ovde je manje bitan. Mnogo je, međutim, zanimljivije razmotriti u kojoj su se formi - i to najčešće upravo na planu drugačijih rediteljskih čitanja - ovi komadi nanovo pojavljivali na scenama. Pre svega ovdašnjih teatara.
I baš su ti izuzeci indikativni sa stanovišta razmatranja teme vezane za scensku sudbinu tekstova prethodno nagrađivanih na Sterijinom pozorju1. Adekvatan primer su, bez obzira na to da li su te nove inscenacije izvođene na festivalu u Novom Sadu, recimo: Nebojša Bradić (Generali ili srodstvo po oružju Borislava Pekića2, u nagrađenoj verziji na Pozorju prvo igrano pod naslovom Na ludom belom kamenu, zatim Đeneral Milan Nedić Siniše Kovačevića3, Derviš i smrt, kao adaptacija drame nastale po romanu Meše Selimovića4, ili Prokleta avlija, Kruševačko pozorište, kao dramatizacija proze Ive Andrića), Nikita Milivojević (Banović Strahinja Borislava Mihajlovića Mihiza5), Ljuboslav Majera (Je li bilo kneževe večere? Vide Ognjenović6, Hasanaginica Lj. Simovića, Kruševačkog pozorišta), Jagoš Marković (Maratonci trče počasni krug D. Kovačevića7, Lukrecija iliti Ždero Antuna Kolendića8, Hasanaginica Lj. Simovića9), no ipak, najčešće i po odvažnosti i sistematičnosti pre svih Egon Savin (Sveti Georgije ubiva aždahu D. Kovačevića10, Čudo u Šarganu Ljubomira Simovića11, Elektra Danila Kiša12, Putujuće pozorište Šopalović Lj. Simovića13), te Kokan Mladenović (Ruženje naroda u dva dela Slobodana Selenića i Afera nedužne Anabele Velimira Lukića14, te Razvojni put Bore šnajdera Aleksandra Popovića15 i Je li bilo kneževe večere? V. Ognjenović16, ili najsvežiji primer - Balkanski špijun Dušana Kovačevića17).
Ovi reditelji su svesno i po pravilu smelo pristajali na rizik mogućih a zapravo neizbežnih komparacija s predstavama koje su prehodno na Sterijinim pozorjima donosile priznanja za tekst, adaptaciju ili dramatizaciju, često insistirajući kod uprava pozorišta, ili donoseći repertoarske odluke u svojstvu upravnika, upravo na ovim delima kao adekvatnom, premda svakako provokativnom repertoarskom potezu.
Moguća analiza bi najverovatnije pokazala da su se na jednoj strani našle inscenacije, poput Banović Strahinje Milivojevića, ili Ruženja naroda, Anabele, Bore šnajdera, Kneževe večere i Balkanskog špijuna Mladenovića, dakle predstave zasnovane na radikalnim dramskim adaptacijama koje zaoštravaju političku dimenziju konkretne dramske literature, uspostavljajući drugačiji kontekst u kojem smo, posredstvom nimalo ezopovskog rečnika, prepoznavali tragove stvarnosti koju smo u tom trenutku živeli. Pri tom, ma koliko bili radikalno rediteljski čitani, ni Banović, baš kao ni Bora šnajder, Anabela ili Ruženje naroda, u postavkama ove dvojice reditelja nisu izgubili slojevitost koju su im darivali Mihiz, Popović, Lukić ili Selenić.
Naprotiv, razigravajući dramski predložak, efektno ga nadgrađujući, između ostalog i uz pomoć scenografije i kostima, ali i fokusirajući opšti politički diskurs spisatelja koji su svojevremeno aludirali na drugačiji društveni kontekst, Milivojević i Mladenović prave moćne, u tom momentu politički subverzivne i provokativne predstave, jednako atraktivne i po scenskoj formi.
Na drugoj strani, pak, prepoznajemo naizgled manje agresivne dramaturško rediteljske zahvate, suptilnije intervencije na značenjskom planu drama kakve su Sveti Georgije, Šargan, Elektra ili Šopalovići18, kako ih je scenski video Savin, no ipak značajno pomerene u odnosu na praizvođenja koja su svojevremeno režirali Ljubomir Draškić, Mira Trailović, Zoran Ratković i Dejan Mijač. Na sličnom tragu, iako drugačijim rediteljskim sredstvima, našli su se i Majera u Kneževoj večeri (ili Sterijinoj Zloj ženi19, predstavi koja ne pripada kontekstu određenom ovom temom), Bradić, režirajući Prokletu avliju ili Derviš i smrt, a donekle i Marković, ponajpre u Lukreciji i Hasanaginici. Ne gubeći iz vida konkretno vreme u kojem su i za koje su pravili predstave, oni su nanovo, nikada ne krijući da su svesni prethodnih inscenacija, na nov način ispitivali unutrašnje dramsko tkivo literarnog predloška, bazirajući svoja čitanja na drugačijem pozicioniranju nekih od likova i redefinišući težište odnosa koji se uspostavljaju među dramatis personae. Tako su nastajale predstave koje nisu imale ambiciju da ponište prethodna izvođenja, ali ništa manje uzbudljive ili tačne u odnosu na praizvođenja koja su Sterijinim nagradama ovenčala same dramske komade.
Nagrade koje su na pozorjima dobijale ove reinterpretacije nagrađenih komada - glumačke, rediteljske, a napose one koje se dodeljuju za adaptaciju - potvrđuju smisao vraćanja na repertoar dramskih laureata Sterijinog odličja za tekst savremene drame, ali u isti mah i otvaraju pitanje koliko u našoj sredini ima reditelja koji su uistinu toliko odvažni i koji imaju autentično rediteljsko pokriće da bi opravdali bavljenje tako delikatnim poslom kakav podrazumeva inscenacija drama koje je Sterijino pozorje zlatnim slovima upisalo u povest domaće drame i pozorišta.
* * *
Sa ovog spiska, i iz ove priče, dakako, valja izdvojiti dramske tekstove klasika domaće dramske literature, poput Jovana Sterije Popovića ili Branislava Nušića, već i zato što, iz razumljivih razloga, njihova dela nisu mogla da budu nagrađivana na Sterijinom pozorju (premda su adaptatori njihovih komada, baš kao autori dramatizacija drugih domaćih klasika, postajali laureati Pozorja). S druge strane, međutim, i sudbina Pokondirene tikve, Zle žene, Sumnjivog lica ili Ožalošćene porodice, itekako mogu da budu indikativne sa stanovišta procene i razumevanja sudbine nagrađenih tekstova savremenih spisatelja.
Naime, radikalne dramaturške i rediteljske intervencije na planu interpretacije dela koja pripadaju kategoriji domaće dramske klasike, naglašena potreba autora predstava20 da upravo kroz klasiku progovore o aspektima vlastite stvarnosti, svedoče o "oskudnim vremenima" u kojima smo živeli, ali i o specifičnoj hrabrosti pozorišnika. Uprkos činjenici da je u to doba bilo više nego evidentno odsustvo izvedenih drama savremenih domaćih pisaca, dela koja bi se, eventualno, bavila aktuelnom društvenom i političkom tematikom21, reditelji i pozorišta su uspevali da pronađu prostor u kojem bi pokazali svoj angažovani stav.
* * *
Pitanje sudbine drama nagrađenih na Sterijinom pozorju na inostranim scenama sasvim je osobeno i, premda ne pripada ovako postavljenoj temi, može da bude zanimljivo kao svojevrsna povratna informacija, te da se posredno tiče i naknadnih scenskih čitanja koja su nudili domaći reditelji. Jer, baš kao što je vreme u kojem su pojedini nagrađeni komadi inscenirani u našem teatru presudno uticalo na karakter režije, i baš kao što je upravo od trenutka u kojem su nastajale pojedine predstave zavisio i prosede koji su reditelji primenjivali, tako je, u slučaju inostranih predstava, od najvećeg značaja bio prostor, tačnije razlika naše i "njihovih" pozorišnih tradicija, te ovdašnjeg i "tamošnjeg" teatarskog konteksta.
Apartnost dramskog postupka većine naših spisatelja u kontekstu evropskih trendova, specifičnost tema kojima se bave i ideja koje plasiraju svojim delima, dovela je do toga da njihove drame deluju kao svojevrsna egzotika na repertoarima inostranih teatara ili da se tek delimično tiču tamošnje javnosti, nimalo slučajno najčešće svojim političkim aspektom. Otuda, u najgrubljim crtama govoreći, ne čudi što su mnoga scenska čitanja drama Dušana Kovačevića, na primer (rumunski Profesionalac, ili grčki Sveti Georgije ubiva aždahu, istina izveden na Sterijinom pozorju van konkurencije) tek relativno pogodila cilj koji odgovara i ovdašnjem iskustvu ili horizontu očekivanja naše publike, a posebno kritike, ostajući presudno omeđena okvirima koje podrazumeva specifičnost sredine kojoj su prevashodno bile i namenjene22. S inscenacijama drama Biljane Srbljanović ili Milene Marković, stvari, međutim, stoje znatno drugačije. Njihovi dramski tekstovi, naime, već su sadržali elemente senzibiliteta koji je dominantno odredio u tom času aktuelne evropske trendove dramskog pisanja i pozorišnog mišljenja, pa su zato i inostrani ansambli, čije smo interpretacije Porodičnih priča, Supermarketa ili Šina imali priliku da vidimo na Sterijinom pozorju, ostavili upečatljiviji utisak, čak u izvesnim slučajevima i otkrivajući neke aspekte dramskih predložaka koji su prethodno izmakli ovdašnjim rediteljima.
* * *
Ipak, ova srodnost po senzibilitetu, koju detektujemo u izvesnim elementima literarnog prosedea Biljane Srbljanović i Milene Marković, a donekle i kod drugih predstavnika mlađe generacije ovdašnjih pisaca, premda naizgled može da deluje kao olakšavajuća okolnost, još jednom pokreće pitanje hrabrosti, baš kao, u krajnjem slučaju, i odgovornosti domaćih reditelja, osim uistinu retkih izuzetaka23. Bez te vrste smelosti (koja, razume se, ne ide jedino na dušu rediteljima, nego u velikoj meri i našim pozorišnim upravama), jedan od osnovnih zadataka i možda presudni smisao misije Sterijinog pozorja, festivala od kojeg se očekuje ne samo da detektuje domete naše savremene dramske literature, već i da podstiče afirmaciju domaćeg pisca na našim i inostranim scenama, neće biti do kraja ispunjen.

FUSNOTA
..1 Budući da razmatranje ove teme realno može da ima najubedljivije pokriće u vlastitim kritičarskim iskustvima potpisnika ovog teksta, razumljivo je što su ovde ponajpre navedeni primeri iz domaće produkcije omeđene vremenskim periodom koji obuhvata poslednjih dvadesetak godina. S druge strane, čini se da rediteljske "reinterpretacije" prethodno nagrađenih dramskih dela na Pozorju iz te dve dekade i najrečitije mogu da posvedoče o značaju Festivala i aspektu koji se odnosi na njegov suštinski doprinos domaćem dramskom stvaralaštvu, ali i našem teatarskom životu uopšte. Ovoj skupini bi, razume se u drugačijem kontekstu, valjalo pridodati i slavne inscenacije Sterije i Nušića koje su režirali Dejan Mijač, Egon Savin ili Ljuboslav Majera, ali i novije, smelo "čitanje" Pokondirene tikve u postavci Ksenije Krnajski.
..2 Predstava Kruševačkog pozorišta izvedena na Sterijinom pozorju.
..3 Predstava Narodnog pozorišta "Toša Jovanović", Zrenjanin.
..4 Predstava Kruševačkog pozorišta izvedena na Sterijinom pozorju.
..5 Predstava Grada teatra Budva izvedena na Sterijinom pozorju.
..6 Predstava Narodnog pozorišta iz Kikinde.
..7 Predstava Srpskog narodnog pozorišta iz Novog Sada
..8 Predstava Teatra "T" (Pozorište na Terazijama), Beograd
..9 Predstava Narodnog pozorišta u Beogradu izvedena na Sterijinom pozorju.
10 Predstava Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu izvedena na Sterijinom pozorju.
11 Predstava Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu izvedena na Sterijinom pozorju.
12 Predstava Crnogorskog narodnog pozorišta u Podgorici izvedena na Sterijinom pozorju.
13 Predstava Srpskog narodnog pozorišta u Novom Sadu izvedena na Sterijinom pozorju.
14 Predstave Narodnog pozorišta iz Sombora izvedene na Sterijinom pozorju.
15 Predstava Narodnog pozorišta iz Beograda izvedena na Sterijinom pozorju.
16 Predstava Narodnog pozorišta iz Niša.
17 Predstava Narodnog pozorišta iz Sombora.
18 Praizvođenje Svetog Georgija je u Ateljeu 212 režirao Ljubomir Draškić, prva premijera Čuda u Šarganu izvedena je u postavci Mire Trailović, takođe u Ateljeu, pozorištu u kojem je Zoran Ratković postavio prvo izvođenje Kišove Elektre, dok je praizvođenje Šopalovića režirao Dejan Mijač u Jugoslovenskom dramskom pozorištu.
19 Predstava Narodnog pozorišta u Somboru, izvedena na Sterijinom pozorju.
20 Ovo je posebno uočljivo u predstavama nastalim u prvoj polovini devedesetih godina prošlog veka, u doba raspada Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, kada je ovim prostorima besnela najnovija serija balkanskih ratova, a na delu bila represija Miloševićevog režima.
21 O ovom problemu sam iscrpno pisao i govorio kada sam se, kao selektor Sterijinog pozorja 1994. i 1995. godine, suočio sa činjenicom da na repertoarima naših teatara gotovo da i nije bilo dela savrmenih autora (pogotovo ne scenske postavke komada koji bi bili provokativni sa stanovišta tada aktuelnog društveno-političkog trenutka), ali su u ovdašnjim pozorištima naveliko igrani vodvilji, kao i komadi Nušića i Sterije, no rediteljsko-dramaturški inteligentno pomerani u pravcu tzv. angažovanog pozorišta. Tada sam bio pred dilemom: da li se naši dramsi autori plaše da pišu o svojoj neveseloj stvarnosti, ili je po sredi strah uprava da takve komade stave na repertoare svojih kuća. Bilo kako bilo, dilema je, istini za volju u tada ponešto izmenjenom društvenom kontekstu, razrešena već u narednih nekoliko godina, kada su selekcije za Pozorje potpisali Darinka Nikolić i Svetislav Jovanov, i kada su se na Festivalu našle inscenacije više ili manje provokativnih dela pisaca kao što su Biljana Srbljanović, Ivan M. Lalić, Igor Bojović, Goran Marković, Željko Hubač, Đorđe Milosavljević, kao i nove drame Nebojše Romčevića, Siniše Kovačevića, Stevana Koprivice.
22 Donekle drugačiju sliku bi nesumnjivo ponudila izvođenja recimo dve franscuske verzije Simovićevog Putujućeg pozorišta Šopalović (od kojih jednu, onu pozorišta iz Oranža, nisam bio u mogućnosti da dovedem na Pozorje isključivo zbog rezervi Francuza prema našoj državi kojoj su u tom momentu tek bile ukinute sankcije), a ko zna kakva bi smo iskustva imali sa inostranim predstavama koje je, u vreme svog selektorskog mandata, koji je koincidirao baš sa uvođenjem sankcija, na Festival pozvala Vida Ognjenović. Francuski Šopalovići, koje sam video, verovatno zato što su nastali iz iskustva okupacije, sličog našem, bili bi, uveren sam, jednako uzbudljivi i potresni kao i svako od naših izvođenja.
23 U takve, recimo, spada Nenad Todorović koji je pre pet godina, ne bez izvesnog uspeha, rediteljski odvažno, na scenu prištinskog Narodnog pozorišta postavio Porodične priče.